Laag testosteron bij mannen: symptomen, oorzaken en behandeling

Kort antwoord: Laag testosteron veroorzaakt vermoeidheid, libidoverlies en spierverlies. Diagnose vereist twee bloedmetingen plus klinische klachten. Behandeling met testosteronsuppletie is effectief, maar alleen bij aangetoond hypogonadisme.

Vermoeidheid die niet overgaat, minder zin in seks, of een humeur dat nergens op slaat, veel mannen schrijven deze klachten toe aan stress of het ouder worden. Toch kan een laag testosteron de eigenlijke oorzaak zijn. Testosteron is het belangrijkste mannelijke geslachtshormoon en speelt een rol in vrijwel elk lichaamssysteem: van spiermassa en botdichtheid tot stemming en seksuele functie. Fellos legt uit wanneer je testosteron te laag is, hoe dat wordt vastgesteld en welke behandelopties er zijn.

Wat zijn de symptomen van laag testosteron?

De klachten bij laag testosteron zijn vaak vaag en overlappen met andere aandoeningen, waardoor ze regelmatig worden gemist. Het meest voorkomende symptoom is aanhoudende vermoeidheid gecombineerd met een gebrek aan energie, ook na voldoende slaap. Daarnaast ervaren mannen met een tekort vaak verminderd libido. Laag libido bij mannen is een van de meest geuite klachten in de spreekkamer bij hypogonadisme. Uit onderzoek blijkt dat testosteron een directe rol speelt bij stemming, motivatie en welbevinden, en dat een tekort leidt tot somberheid, prikkelbaarheid en concentratieproblemen.

Lichamelijk uit een laag testosteron zich door verlies van spiermassa en een toename van vet, met name buikvet. Bij langdurig tekort treedt ook botafbraak op, wat het risico op osteoporose vergroot. Erectieproblemen komen eveneens voor, hoewel erectieproblemen door stress een andere veelvoorkomende oorzaak zijn, kan een hormonaal tekort de onderliggende factor zijn die de situatie verergert. Omdat de klachten zo diffuus zijn, wordt de diagnose regelmatig pas na jaren gesteld.

Wat is een normale testosteronwaarde?

Bij volwassen mannen ligt het totaal testosteron normaal tussen de 10 en 30 nmol/L, al hanteren verschillende laboratoria licht afwijkende referentiewaarden. Een enkele meting die buiten dit bereik valt, is op zichzelf onvoldoende voor een diagnose. Zo stelt de Endocrine Society richtlijn dat hypogonadisme pas wordt gediagnosticeerd bij twee afzonderlijke bloedmetingen onder de referentiewaarde, gecombineerd met aanwezige klinische klachten.

Het tijdstip van meting is cruciaal: testosteronniveaus kennen een circadiaans ritme met een duidelijke piek in de vroege ochtend. Afname later op de dag kan een foutief lage waarde opleveren. Naast totaal testosteron is ook vrij testosteron relevant — dit is de biologisch actieve fractie die niet gebonden is aan SHBG of albumine. Bij mannen met hoge SHBG-waarden kan het totaal testosteron normaal lijken terwijl het vrij testosteron te laag is, wat de klachten verklaart.

Wat zijn oorzaken van laag testosteron?

Artsen onderscheiden twee hoofdvormen van hypogonadisme. Bij primair hypogonadisme ligt het probleem in de testikels zelf: beschadiging door infectie, chirurgie of bestraling, aangeboren aandoeningen zoals het syndroom van Klinefelter, of cryptorchidie. Zo omschrijft een Lancet-review de pathofysiologie van primair hypogonadisme als een directe verstoring van de testosteronproductie in de Leydig-cellen.

Bij secundair hypogonadisme zit het probleem hoger in de hormoonas: de hypothalamus of hypofyse stuurt onvoldoende signalen naar de testikels. Oorzaken zijn onder meer een hypofysetumor, trauma, of chronische ziekten. Obesitas speelt een bijzondere rol: vetweefsel zet testosteron om in oestrogeen via het aromatase-enzym, waardoor een negatieve feedbacklus ontstaat die de productie verder onderdrukt. Naast structurele oorzaken dragen ook leefstijlfactoren bij: chronische stress verhoogt cortisol, wat testosteron blokkeert, terwijl slaaptekort en overmatig alcoholgebruik de hypothalamus-hypofyse-as verstoren. Na het dertigste levensjaar daalt testosteron gemiddeld met 1 tot 2 procent per jaar — een geleidelijk proces dat op zichzelf zelden voor klinisch hypogonadisme zorgt, maar in combinatie met andere factoren wel degelijk klachten kan veroorzaken.

Hoe wordt laag testosteron vastgesteld?

De diagnose begint met bloedonderzoek: totaal testosteron, LH, FSH en SHBG worden bepaald. Op basis van SHBG en albumine kan het vrij testosteron worden berekend. Zoals eerder beschreven zijn twee metingen op aparte dagen vereist, bij voorkeur 's ochtends nuchter. Zo adviseert de American Urological Association om bij afwijkende waarden altijd een tweede meting te verrichten voor de diagnose wordt bevestigd.

LH en FSH geven inzicht in de oorzaak: hoge waarden wijzen op primair hypogonadisme, lage waarden op een secundaire oorzaak. Bij verdenking op een hypofyseaandoening volgt aanvullend beeldvormend onderzoek. Het Farmacotherapeutisch Kompas benadrukt dat de diagnose pas gesteld mag worden wanneer zowel lage bloedwaarden als bijpassende klachten aanwezig zijn — een geïsoleerde lage waarde zonder klachten rechtvaardigt geen behandeling.

Wat zijn de behandelingsopties voor laag testosteron?

Bij aangetoond hypogonadisme is testosteronsuppletie de meest effectieve behandeling. Zo toont klinisch onderzoek aan dat suppletie de botdichtheid verbetert, spiermassa vergroot, vermoeidheid vermindert en het libido herstelt bij mannen met een vastgesteld tekort. De meest gebruikte toedieningsvorm in Nederland is een transdermale gel, zoals Androgel. De startdosis is 5 gram gel (50 mg testosteron) eenmaal daags, bij voorkeur 's ochtends aangebracht op schouders of armen in een dunne laag. Na aanbrengen minimaal drie tot vijf minuten laten drogen en daarna de handen wassen. Douchen of zwemmen kan pas na minimaal een uur. Via de testosteronbehandeling bij Fellos doorloop je een online intake, waarna een Nederlandse arts de bloedwaarden beoordeelt en een behandelplan opstelt.

Naast medicamenteuze behandeling kunnen leefstijlaanpassingen een significant effect hebben bij mild tekort. Gewichtsverlies verlaagt de aromatasactiviteit in vetweefsel, waardoor minder testosteron wordt omgezet in oestrogeen. Voldoende slaap herstelt de nachtelijke testosteronpiek. Stressreductie normaliseert het cortisolniveau, waardoor de negatieve remming op testosteron afneemt. Als je meer zin in seks wilt krijgen, is het de moeite waard om eerst leefstijlfactoren aan te pakken voordat direct naar medicatie gegrepen wordt.

Wat zijn de risico's van testosteronbehandeling?

Testosteronsuppletie is veilig wanneer het juist wordt toegepast, maar vereist medisch toezicht en periodieke bloedcontroles. Het meest voorkomende bijwerking van klinisch belang is polycytemie: een stijging van het aantal rode bloedcellen die het bloedstollingsrisico verhoogt. Bloedcontrole is daarom verplicht bij het starten en gedurende de behandeling. Bij langdurig gebruik neemt ook de eigen zaadcelproductie af, doordat het lichaam via negatieve terugkoppeling minder LH aanmaakt.

Testosteronbehandeling is absoluut gecontra-indiceerd bij mannen met prostaatkanker of borstkanker. Overdracht via de huid naar een partner of kinderen is mogelijk zolang de gel niet volledig is opgedroogd, dit vraagt om voorzichtigheid bij lichamelijk contact. Testosterongel als behandeloptie is uitsluitend bedoeld voor mannen met een vastgesteld hormoontekort, niet als prestatiemiddel of anti-verouderingstherapie. Bij twijfel over geschiktheid bespreek je dit altijd met een arts.

Herken je je in de klachten? Laat je testosteron meten

Laag testosteron is een behandelbare aandoening, mits de diagnose correct is gesteld. Via Fellos doorloop je een online intake, ontvang je een bloedtestkit en beoordeelt een Nederlandse arts of testosterontherapie bij jou past. Start de online intake en kom erachter of een hormoontekort jouw klachten verklaart.

‍